OHAL Komisyonu

AİHM ve AYM Kararları Işığında Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu’nun (OHAL Komisyonu) Etkililiği

SayınKadir Ozturk

Giriş

Bu yazı, Olağanüstü Hal (OHAL) Kanun Hükmünde Kararnameleri (KHK) ile kamu görevinden çıkarılan kişilerin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) yapacakları başvurularda izlenmesi gereken iç hukuk yollarının tüketilmesi zorunluluğunu analiz etmektedir. Yazı, 685 sayılı KHK ile kurulan Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu’nun (OHAL Komisyonu) hem AİHM hem de Anayasa Mahkemesi (AYM) içtihatları tarafından nasıl konumlandırıldığını, bu yolun etkililiğine dair tartışmaları ve başvuru sürecinin kronolojisini ele almaktadır.

Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu’na İlişkin Ana Bulgular

  • Zorunlu İç Hukuk Yolu: Hem AİHM hem de AYM, OHAL KHK’ları ile kamu görevinden çıkarılanlar için OHAL Komisyonu’na başvuru ve ardından idari yargı ile AYM’ye bireysel başvuru yollarının tüketilmesini zorunlu bir kabul edilebilirlik şartı olarak görmektedir.
  • AİHM İçtihadı (Köksal/Türkiye Kararı): AİHM, Köksal/Türkiye kararında OHAL Komisyonu’nu, kararlarına karşı yargı yolunun açık olması nedeniyle “ulaşılabilir ve etkili bir iç hukuk yolu” olarak kabul etmiştir. Bu yol tüketilmeden yapılan başvurular, iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmaktadır.
  • AYM İçtihadı: AYM de AİHM’e paralel bir yaklaşımla, OHAL Komisyonu’nu “telafi kabiliyetini haiz, ulaşılabilir, etkili bir yargı yolu” olarak nitelendirmiş ve bu yol tüketilmeden yapılan bireysel başvuruları, ikincillik ilkesi gereği reddetmiştir.
  • Retroaktif Etki: Başvuru yapıldıktan sonra kurulmuş olmasına rağmen, OHAL Komisyonu’na başvuru zorunluluğu, AİHM ve AYM tarafından geriye dönük olarak da uygulanmıştır. Bu durum, “iç hukuk yollarının tüketilmesi şartının başvurunun yapıldığı tarihe göre değerlendirilmesi kuralına bir istisna” olarak kabul edilmiştir.
  • Etkililik Tartışmaları: Öğretide, OHAL Komisyonu’nun teoride etkili bir yol olarak kabul edilmesine karşın, pratikteki işleyişi, yapısı, karar alma süreçleri ve yüksek ret oranları nedeniyle etkililiğine yönelik ciddi eleştiriler bulunmaktadır. Bazı yazarlar, Komisyon’un AİHM’e başvuruları geciktirme fonksiyonu gördüğünü savunmaktadır.

Olağanüstü Hal İşlemleri İnceleme Komisyonu’na İlişkin İnceleme

OHAL KHK’ları Sonrası Hukuki Belirsizlik ve OHAL Komisyonu’nun Kurulması

OHAL Komisyonu

15 Temmuz 2016 darbe girişimi sonrası çıkarılan OHAL KHK’ları ile on binlerce kamu görevlisi, haklarında birel bir idari işlem tesis edilmeksizin doğrudan KHK ekindeki listelerle ihraç edilmiştir. Bu durum, yargısal denetim konusunda ciddi bir hukuki boşluk ve belirsizlik yaratmıştır. Abdulkadir Karaarslan’ın belirttiği gibi, idare mahkemeleri bu KHK’ları “fonksiyonel olarak yasama tasarruflarıyla eşdeğer nitelikte” görerek esas bakımından incelememiştir (Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuruda Usul Sorunları, 2017).

Bu belirsizlik ortamında, Venedik Komisyonu’nun da tavsiyesiyle, şikayetleri incelemek üzere geçici bir mekanizma olarak 685 sayılı KHK ile OHAL Komisyonu kurulmuştur. Bu Komisyon’un kurulması, AİHM tarafından “Hükümetin bu şekilde OHAL KHK’larının denetiminin nasıl olacağına ilişkin tartışmalara son verdiği” şeklinde yorumlanmıştır (Karaarslan, 2017).

OHAL Komisyonu’nun AİHM ve AYM Tarafından Etkili Bir İç Hukuk Yolu Olarak Tanınması

OHAL Komisyonu’nun kurulması, hem ulusal hem de uluslararası yargı mercileri tarafından iç hukuk yollarının tüketilmesi kuralı çerçevesinde temel bir referans noktası haline gelmiştir.

  • AİHM Perspektifi: AİHM, Köksal/Türkiye kararında bu yeni başvuru yolunu kapsamlı bir şekilde değerlendirmiştir. Mahkeme, “Komisyon her ne kadar yargı organı sıfatını taşımasa da, kararlarına karşı yargı yolunun açık olduğunu, Komisyon’un ve sonrasında idare mahkemelerinin görevlendirilmesi sayesinde Ohal KHK’larının yargısal denetimine ilişkin boşluğun doldurulduğunu” belirtmiştir. AİHM, bu yolun teorik olarak ulaşılabilir ve makul bir başarı şansı sunduğunu, bu nedenle tüketilmeden yapılan başvuruların kabul edilemez olduğuna karar vermiştir. Samet Saygı, bu kararın önemini şu sözlerle vurgulamaktadır: “Bu karar bir açıdan Ohal KHK’si ile kamu görevinden çıkarılan tüm kişilerin davalarının hangi seyri izleyeceğini belirlemiştir” (Saygı, Anayasa Ve İnsan Hakları Hukuku Açısından Olağanüstü Tedbirle Kamu Görevinden Çıkarılma, 2025).
  • AYM Perspektifi: AYM de benzer bir yaklaşım benimsemiştir. AYM, “Ohal Komisyonun ulaşılabilir olduğuna, aynı zamanda Komisyonun makul bir başarı şansı sunduğuna, iddia edilen ihlallerin Komisyon tarafından giderilebileceğine karar vermiş ve Ohal Komisyonuna başvuru yapılmadan doğrudan doğruya AYM’ye bireysel başvuru yapılması, bireysel başvurunun ikincillik niteliği ile bağdaşmadığından” başvuruları reddetmiştir. Komisyon kurulmadan önce yapılan başvuruları dahi, sonradan oluşturulan bu yolun tüketilmesi gerektiği gerekçesiyle kabul edilemez bulmuştur.

Tüketilmesi Gereken Hukuki Yolun Kronolojisi

KHK ile ihraç edilen bir kişinin AİHM’e ulaşmadan önce izlemesi gereken kronolojik sıra aşağıda net bir şekilde ortaya konulmuştur:

  1. OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonu’na Başvuru: İlk ve zorunlu adım budur.
  2. İdari Yargı Yolu: Komisyon’un başvuruyu reddetmesi halinde, karara karşı Hâkimler ve Savcılar Kurulu tarafından belirlenen Ankara idare mahkemelerinde iptal davası açılması gerekmektedir.
  3. Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru: İdari yargı sürecinin (ilk derece, istinaf, temyiz) tamamlanmasının ardından, nihai karara karşı AYM’ye bireysel başvuruda bulunulmalıdır.
  4. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne Başvuru: AYM’nin bireysel başvuruyu karara bağlamasından sonra, bu yolun da tüketilmesiyle AİHM’e başvuru hakkı doğmaktadır.

OHAL Komisyonu’nun Etkililiğine İlişkin Eleştiriler ve Farklı Perspektifler

OHAL Komisyonu’nun de jure olarak etkili bir yol kabul edilmesi, pratikteki etkililiğine dair eleştirileri ortadan kaldırmamıştır. Samet Saygı, Komisyon’un yapısı, çalışma usulü ve kararlarının niteliği konusunda ciddi eleştiriler yöneltmektedir:

“üye ve sekreterya yapısı bakımından güvencesiz çalışanlardan oluşan idari bir organ olması, bağımsız ve tarafsız yargısal bir inceleme yapmasının mümkün olmaması, dosya üzerinden inceleme yapması, verilen kararların yargısal denetiminin doğal hakim ilkesine aykırı olarak belirli mahkemelerde yapılması gibi sebeplerle komisyon ve çalışma usulü ciddi eleştirilere maruz kalmıştır. Bu yönüyle komisyona başvuru usulü, … ilgilinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurabilmesini ve maruz kaldığı tedbirin gerçek anlamda incelenmesini öteleyerek olağanüstü tedbirin yıllar boyunca etki doğurmasını sağladığı gerekçesiyle eleştirilmiştir.” (Saygı, 2025).

Mesut Can Tarım ise Komisyon’un etkililiğini somut verilerle sorgulamaktadır:

“Ohal Komisyonu ve özel yetkili idare mahkemelerinin ise aradan geçen 7,5 yıla rağmen, ceza yargılamalarında hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilenler veya beraat edenlerin dahi mağduriyetlerini giderememiş olması, bu yolların etkili bir iç hukuk yolu olmadığını ortaya koymaktadır. Kaldı ki, başvuruların % 85,9’unu reddetmesi dahi Komisyonun etkili olmaktan uzak olduğunu göstermektedir.” (Mesut Can Tarım, Ceza Muhakemesinde Çelişmeli Yargılama Ve Silahların Eşitliği İlkesi Ve Olağanüstü Hal Düzenlemelerinin Bu İlkelere Etkisi, 2024).

AİHM’in kendisi de Komisyon’un pratikteki etkililiğini ileride yeniden değerlendirebileceğinin sinyalini vermiştir.

Sonuç

Öğretideki kaynaklar, KHK ile kamu görevinden çıkarılan kişilerin AİHM’e yapacakları başvurularda usuli olarak izlenmesi gereken yol haritasının net olduğunu göstermektedir. OHAL Komisyonu, idari yargı ve AYM’den oluşan bu çok aşamalı süreç, hem AİHM hem de AYM tarafından tüketilmesi zorunlu bir iç hukuk yolu olarak kabul edilmiştir. Bu yola riayet edilmemesi, başvuruların esasa girilmeden “kabul edilemez” bulunması riskini doğurmaktadır. Bu nedenle, başvurucuların iç hukuk yollarının kronolojisine titizlikle uyması, her aşamayı usulüne uygun olarak tamamlaması ve AİHM başvuru süresini kaçırmaması kritik öneme sahiptir.

Bununla birlikte, öğretide OHAL Komisyonu’nun pratikteki etkililiği, adaleti sağlama kapasitesi ve AİHM’e erişimi geciktirici bir mekanizma olup olmadığına dair süregelen ciddi bir akademik tartışma da mevcuttur. Bu durum, yolun hukuken zorunlu olması ile fiilen ne ölçüde adil bir çözüm sunduğu arasındaki gerilimi ortaya koymaktadır.

KHK ile kamu görevinden çıkarmaya (ihraç) ilişkin yazılarımızı aşağıda bulabilirsiniz

AİHM önündeki gelişmelerden haberdar olmak için Whatsapp kanalımı takip edebilirsiniz.

Whatsapp
  • Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi önündeki davalarda yaşanan gelişmelere,
  • Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına,
  • AİHM‘in Türk Hükümeti’ni savunmaya davet ettiği davalara,
  • AİHM’nin önemli bildirilerine
  • Yazımlarıma, sıcağı sıcağına ulaşmak için WhatsApp kanalımı takip edebilirsiniz.

Similar Posts