Cezaevinde Kitap Yasaklarına İlişkin AİHM’den İhlal Kararı

Cezaevinde Kitap Yasaklarına İlişkin Aktaş ve Diğerleri v. Türkiye Kararı

Somut olarak, hakkında herhangi bir toplatma yahut yasaklama kararı bulunmayan Azra Kohen’e ait “Fi” ve “Çi” adlı eserler, “sakıncalı” kabul edilerek müvekkilim R. İ.’ye teslim edilmemiş; idare söz konusu işlemi 5275 sayılı Kanun ve ikincil düzenlemelere dayandırmıştır.

Başvurucular, söz konusu yayınlar hakkında herhangi bir toplatma veya yasaklama kararı bulunmadığını belirterek, yayınların kendilerine verilmemesini idarenin keyfî müdahalesi olarak nitelemiş; bu nedenle 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu uyarınca ilgili infaz hâkimliklerine başvurmuşlardır. İnfaz hâkimliklerince taleplerin reddi üzerine ilgili ağır ceza mahkemelerine itiraz edilmiş; ancak bu itirazlar da esastan reddedilmiştir. Bunun akabinde, başvurucular AİHS m. 10 kapsamında güvence altına alınan bilgi ve fikir alma özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapmış; Anayasa Mahkemesi ise başvuruları özet gerekçelerle “kabul edilemez” bulmuştur.

Başvurucular, iç hukuk yollarını tükettikten sonra AİHS m. 10 kapsamında güvence altındaki “bilgi ve fikir alma” özgürlüklerinin ihlal edildiği iddiasıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)’ne başvurmuştur. Mahkeme, başvuruları incelemeye değer bularak Türk Hükümeti’ni başvurucuların şikayetlerine karşı gözlemlerini sunmaya davet etmiştir. Hükümet sunduğu savunmasında; müdahalenin 5275 sayılı Kanun ile ilgili yönetmelik ve yönergelere dayandığını, ceza infaz kurumlarında düzen ve güvenliğin sağlanması ile suçun önlenmesi meşru amaçları doğrultusunda gerekli olduğunu, teslim edilmeyen yayınların içeriklerinin kurumsal güvenliği tehlikeye düşürdüğünü ve bu nedenle önlemin orantılı sayılması gerektiğini ileri sürmüştür.

Başvurucular ise; işlemlerin soyut ve genellemeci gerekçelere dayandığını, yayınların şiddeti meşrulaştırdığına veya örgütsel iletişime hizmet ettiğine dair somut gösterge ortaya konulmadığını, hangi sayfa ya da pasajların “sakıncalı” olduğunun belirtilmediğini; bu itibarla müdahalenin “kanunla öngörülme”, “demokratik bir toplumda gerekli olma” ve “ölçülülük” koşullarını karşılamadığını, ayrıca daha hafif araçların (örneğin belirli bölümlerin ayrılması ya da denetimli erişim) değerlendirilmediğini vurgulamıştır.

AİHM, incelemeye müdahalenin “kanunla öngörülmüş” olup olmadığıyla başlamıştır. 5275 sayılı Kanun ve ikincil mevzuat, yayınların mahpuslara teslimine ilişkin çerçeveyi çizmekle birlikte uygulamanın geniş ve yargısal denetime elverişsiz bir takdir alanına dayandığı; idari kararların yeterli öngörülebilirlik sağlayan açık ve ayrıntılı ölçütlere bağlanmadığı tespit edilmiştir.

Meşru amaç bakımından cezaevi güvenliği, disiplinin korunması ve suçun önlenmesi hedefleri kabul edilebilir görülmüştür. Ne var ki Mahkeme, “demokratik bir toplumda gerekli olma” ve “ölçülülük” denetiminde, kitapların teslim edilmemesine ilişkin kararlarının somut, içerik odaklı ve bireyselleştirilmiş gerekçe içermediğini; sakıncalı sayılan kısımların sayfa ve pasaj bazında gösterilmediğini; daha hafif araçların neden yetersiz görüldüğünün tartışılmadığını vurgulamıştır. Bu nedenle, söz konusu yayınların genel ve kategorik bir şekilde teslim edilmemesine ilişkin uygulamanın izlenen meşru amaçlarla makul bir orantı içinde bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Anayasa Mahkemesi’nin benzer yöndeki değerlendirmeleri de dikkate alınarak, AİHM somut olayda bilgi ve fikir alma özgürlüğünün ihlal edildiğine hükmetmiştir (Karara ulaşmak için tıklayınız).

Cezaevlerinde Bilgi ve Fikir Alma Özgürlüğü: Denge, Somut Gerekçe ve Ölçülülük

Karar, cezaevlerinde mahpusların bilgi alma hakkı açısından önemli bir içtihat teşkil etmektedir. Mahkeme, bir yandan cezaevi güvenliği ve disiplininin önemini kabul ederken; öte yandan bu gerekçelerin mahpusların ifade ve fikir alma özgürlüğünü sınırlamada somutlaştırılmış gerekçe, bireysel ölçülülük ve alternatif tedbirlerin dikkate alınması gerektiğini hatırlatmıştır. Anayasa Mahkemesi de benzer bir davada, cezaevindeki kitap yasaklamalarının yeterli gerekçe içermemesi nedeniyle yapısal bir sorun oluşturduğunu belirtmiş; kitaplara erişimin keyfi önlemlerle değil, öngörülebilir ve makul kurallarla sınırlandırılması gerektiğini vurgulamıştır. Bu ilkeler uyarınca mahpuslara yönelik kısıtlamalar, her bir dava özelinde detaylı incelenmeli, yasaklanacak içerik açıkça belirlenmeli ve ihtiyaç halinde alternatif çözüm yolları (örneğin infaz kurumu kütüphanelerinden veya denetimli sunuşlardan yararlanma imkânı) titizlikle değerlendirilmeli; aksi takdirde temel haklara orantısız bir müdahale söz konusu olacaktır.

Aktaş ve Diğerleri/Türkiye kararı, ayrıca, cezaevlerinde mahpusların bilgi alma özgürlüğünün sınırlarını tekrar hatırlatmıştır. Karar, idarelerin kitap yasaklama yetkisini sıkı kurallarla sınırlamış; hukuki belirlilik, somut gerekçe ve orantılılık ilkelerini vurgulamıştır. Cezaevi güvenliği ile mahpusların ifade özgürlüğü arasındaki dengeyi kurarken, mahpusların devlet gözetiminden bağımsız olarak fikir edinebilme hakkının korunması gerektiği bir kez daha kabul edilmiştir. Bu bağlamda, mahpuslara yönelik her tür yayın yasağı, ancak kuvvetli ve açık bir hukuki temel ile getirildiğinde meşru olacaktır; aksi halde sınırlandırma hakkı AİHS ile güvence altına alınan temel özgürlüğe aykırı sayılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM), ceza infaz kurumlarında uygulanan tedbirlerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin m. 3 (işkence ile insanlık dışı/aşağılayıcı muamelenin mutlak yasağı), m. 5 (özgürlük ve güvenlik hakkı), m. 8 (özel ve aile hayatına saygı hakkı), m. 13 (etkili başvuru hakkı) ve 1 No’lu Protokol m. 1 (mülkiyetin korunması) bakımından hak ihlali oluşturduğuna hükmettiği kararlarına erişmek için buraya tıklayınız.

AİHM önündeki gelişmelerden haberdar olmak için Whatsapp kanalımı takip edebilirsiniz