Cezaevinde Çıplak Arama Uygulamaları AİHM Önünde

Davanın Konusu ve Hukuki Çerçeve

“Aydın v. Türkiye ve Diğer 6 Başvuru” kapsamında başvurucular; (i) çıplak arama uygulamaları, (ii) avukatla görüşmelerin idarenin gözetiminde gerçekleştirilmesi ve/veya kayıt altına alınması, (iii) çocuklarla telefon ve ziyaret yoluyla iletişimin kısıtlanması nedeniyle hak ihlallerine maruz kaldıklarını ileri sürmektedir.

Başvuruculara göre, cezaevi güvenliği gerekçesiyle uygulanan söz konusu tedbirler gereklilik ve orantılılık ölçütlerini karşılamamakta; insan onurunu zedeleyen muameleye dönüşmekte ve aile hayatına ölçüsüz müdahaleye neden olmaktadır. Bu çerçevede iddialar, AİHS m. 3 (işkence ile insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı) ve m. 8 (özel ve aile hayatına saygı hakkı) bakımından incelenmektedir. Özellikle, cezaevine giriş sırasında veya disiplin süreçlerinde çıplak arama dayatıldığı, bu esnada onur kırıcı tutum ve söylemlere başvurulduğu; avukat-müvekkil görüşmelerinde dinleme ve/veya kayıt altına alma yoluna gidildiği; ayrıca hafta sonları dâhil olmak üzere telefon ve görüş imkânlarının sınırlandırılması nedeniyle okul çağındaki çocuklarla bağların zedelendiği beyan edilmektedir.

Usulî Aşama: Tebliğ ve Yargılamanın Seyri

AİHM, ön inceleme sonucunda başvuruları 3 Temmuz 2025 tarihinde Hükûmet’e tebliğ etmiştir. Bu aşamada Mahkeme, Hükûmet’ten olayların olgusal ve hukuki arka planına ilişkin bilgi ve belge sunmasını, ayrıca ileri sürülen ihlal iddialarına karşı gerekçeli savunma geliştirmesini talep etmektedir. Süreç, ceza infaz uygulamalarının AİHS standartları ışığında denetimini ve Hükûmet’in bu uygulamaları meşrulaştıran dayanak ile güvenceleri ortaya koyma yükümlülüğünü beraberinde getirmektedir.

AİHM’nin Hükûmete Yönelttiği Sorular

I. AİHS m. 3 (Çıplak Arama)

Başvurucuların maruz kaldıklarını ileri sürdükleri çıplak arama işlemlerinin, koşulları ve uygulanış biçimi itibarıyla onur kırıcı muamele yasağını ihlal edip etmediği; aramaların somut güvenlik gerekçeleriyle sınırlı ve zorunlu olup olmadığı; uygulanırken asgari insan onuru standartlarına riayet edilip edilmediği sorulmaktadır.

II. AİHS m. 8 (Avukatla Görüşmenin İzlenmesi/Kayıt Altına Alınması)

Avukat-müvekkil görüşmelerinin görevli nezaretinde yapılması ve/veya sesli-görüntülü kayda alınmasının, başvurucuların özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkına müdahale teşkil edip etmediği; müdahalenin kanuni dayanağının varlığı, öngörülebilirliği ve erişilebilirliği; güdülen meşru amaç ile kullanılan aracın demokratik toplum düzeninde gerekliliği ve orantılılığı sorgulanmaktadır. Mahkeme, özellikle hukuki belirlilik ve keyfiliğe karşı güvencelerin yeterliliği üzerinde durmaktadır.

III. AİHS m. 8 (Aile Hayatı ve Çocuklarla İletişim)

Ziyaret ve telefon haklarına yönelik sınırlamaların, özellikle küçük yaştaki çocuklarla bağların sürdürülmesi bağlamında, aile hayatına saygı hakkına müdahale oluşturup oluşturmadığı; müdahalenin kanuniliği, meşru amaca elverişliliği ve orantılılığı; daha hafif tedbirlerle amaca ulaşmanın mümkün olup olmadığı değerlendirilmesi istenmektedir.

İçtihat ve İlkeler Işığında Değerlendirme Çerçevesi

AİHM içtihadında, zorunlu ve istisnai haller dışında, sık ve gerekçesiz çıplak aramaların mahpuslarda ciddi ızdırap ve aşağılanma hissi doğurarak m. 3’ün ihlaline yol açabileceği kabul edilmektedir (ör. Van der Ven/Hollanda). Avukat-müvekkil görüşmelerinin izlenmesi/kayda alınması bakımından ise müdahalenin “kanunla öngörülmüş” olması, yeterli öngörülebilirlik ve keyfiliğe karşı etkili güvencelerle desteklenmesi şarttır; bu güvencelerden yoksun sınırlamalar m. 8’in ihlaline yol açabilmektedir (ör. Canavcı ve Diğerleri/Türkiye). Mevcut dosyada Mahkeme, Hükûmet’in sunduğu kanuni dayanak, amaç ve güvenceleri; başvurucuların iddialarını destekleyen olgusal unsurlarla birlikte ölçülülük ekseni etrafında tartışacaktır.

Önemli Hususlar ve Tarihler

— Hükûmete Tebliğ: 3 Temmuz 2025.

— Dostane Çözüm: Tarafların 2 Ekim 2025 tarihine kadar dostane çözüm imkânını değerlendirmeleri talep edilmiştir.

— Savunma Süresi: Dostane çözüm sağlanamadığı takdirde Hükûmet’in tebliğden itibaren 12 hafta içinde yazılı savunmasını sunması gerekmektedir. Bu süre, yargılamanın makul sürede yürütülmesi ve dosyanın esasa ilişkin incelemesinin sağlıklı şekilde ilerlemesi bakımından önem arz etmektedir.

— Muhtemel Etki: Olası bir ihlal kararı, ceza infaz kurumlarında çıplak arama prosedürlerinin gözden geçirilmesi, avukat-mahpus görüşmelerinin gizliliğinin güçlendirilmesi ve aile ile iletişim haklarının daha öngörülebilir ve orantılı sınırlamalara bağlanması yönünde iç hukukta düzenleyici ve uygulamaya dönük sonuçlar doğurabilir.

Başvurucuların listesini aşağıda bulabilirsiniz.